Ḥmed Waâli, neɣ ɛad Bu Leɣṭut, mi akka i d isem i tessen akk tmurt – Bu Leɣṭuṭ ihi, mi d-ikker, ur d-yufi iman-is seg widak-nni i tt-ikesben amalu asammer. A Rebbi ma ǧǧan-as-d yimawlan-is cwiṭ n uxxam ideg yettdari.
Daɣ netta, seg wass-nni kan i yas-tfuk cwiṭ-nni n naâma i yas-d-ǧǧan di tkufit, i yebda yekkat ddunit tekkat-it, ittnadi akken ara d-issis tamaâict-is. Lukan d ara t-yeǧǧ bnadem ad d-iḥku s laâqel-is ayen akk yesaâdda di laâwam-nni i yella icerrek, yettfulluḥ ɣur at Tgemmunt, tili ad yesaâu mačči d yiwet n tmacahut ara d-yawi. Kra n wayen yeksa asmi t-mazal meẓẓi ; kra n wayen ikrez neɣ yenɣec, asmi yemmed cwiṭ ; kra n wayen ixdem tafellaḥt seg iḍ alamma d iḍ, a Rebbi ma ttaken-as cwiṭ n lqut-nni swayes ur ittmettat ara di laẓ, irna ula d akken alamma serwan-as uqbel tiɣrit ; kkaten-t, debbɣen-t, am akken ara debɣen deg uɣyul. Walakin, ad as-tiniḍ d lketra n lihana, d lemḥayen-nni yakk, i irennun deg-s simal ‘’aleɣṭeṭ’’-nni, d berru n tuyat, d usneḥneḥ n waâudiw, di lɛuḍ ideg ara s-icfu deg ul-is. Ma belḥara netta yettnernay d anerni : di lqedd, d uqemmuc, d ileddayen, d uxlul ; d lxuf, armi win ara yestaâmlen irfed afus-is sdat-s, netta ad ibrek am tyaziṭ.
Armi d as-tenna Tdaddact :
– Tura dayen berka. Ad tettixreḍ i tucerka ɣer medden, ad taâddiḍ ad txedmeḍ ɣef uxxam-ik, ad tiliḍ am keč am yergazen neɣ mulac d nek i tessneḍ !
Yaâdda yexdem akken.Tfehmeḍ d ar as-yaɣ awal. Walakin dacu i ɣur-s ad t-ixdem ? Ɣur-s kan widak-nni yennumen ttawin-t sexdamen-t s cwiṭ n lqut kan neɣ « i lbaraka », yuɣal iqqar-asen :
– A Dda amaâzuz, ma ad yi-tawim d amestajer, ma d iyi-tettxellisem s wass, neɣ mulac ala. A Dda amaâzuz, iḥem wald-ik !…
Dɣa widak ad terḍqen d taḍsa, ad regglen fell-as, ad as-qqaren :
– Bu Leɣṭuṭ aâni tura d tisselbi i yesleb tura ! Di laânaya n Rebbi, netta ?!… D amestajer ?!!!
D tidet, ulamek ara yawi bnadem Bu Leɣṭuṭ d amestajer, d axeddam am netta am medden. Ulamma d widak-nni yettaḍsan akken, jerrben-t, ẓran-t, d laâtab n sin neɣ tlata yergazen iwumi isebber netta weḥd-s. Walakin, dacu tebɣiḍ a gma ? Bu Leɣṭuṭ, d Bu Leɣṭuṭ… , ulamek.
Ittaɣ lḥal di teswiɛin-nni deg ḍerrunt akka tigi d Bu Leɣṭuṭ, ulac akka am tura lxedmat-agi yakk i d-innulfan, si lemxalḍa n leǧnas nniḍen. Ass-agi aqcic amectuḥ ara d-ikkren, ad ixtir di meyya imukan ideg ara d-issis aɣrum-is. Wamma imir-nni, ddunit akk taâmer i bnadem ala s taddart-is. ; ma d ay illa teḥwaǧeḍ, d at taddart-ik i wuɣur ad k-terr tmara, a ma sxedmen-k, a ma temmetreḍ-ten d timmetrit. Neɣ mulac, taneggarut akk, d leqrar n win ara yeḥwiǧen irna ad ibɣu ad iṭṭef di nnif-is, ilaq-as ad iffeɣ tamurt-is, ad iruḥ ad yinig…
Tadaddact akked Bu Leɣṭuṭ, ur aâṭṭlen ara akken, ukin d yiman-nsen ixser-asen rray. Asmi ixeddem cwiṭ netta, ɣas lketra baṭel, i lbaraka kan, lakin akken yebɣu yili, irennu-d cwiṭ-nni n tleqmatin neɣ d sin iniɣman i yas-d-ttaken at Tgemmunt, am sadaqa. Wamma, seg wasmi yas-inna : « … ma d amestajer… », yuɣal dɣa ulac akk. Ama d talqimt, ama d iniɣem. Uɣalen, ɛad ihi, ma yehwa-yak, bɣan ad t-aâzlen di taddart, nnan-as :
– Mi zik-nni d Bu Leɣṭuṭ kan naâmmed-as i wudem n Rebbi ; ma d tura kan yuɣal d amaâgazu, ittagi ad yef laâtab i yiman-is… aâni d tukerḍa ayen la yettaker !…
Teggra-d Tdaddact, d nettat i iḍebbren armi uɣalen akkenni, tewwet ayen iwumi tezmer texdem-it si lǧiha-s akken ur ttmettaten ara si laẓ. Ɣas d tameṭṭut, ɣas ur txeddem ɣer ḥed, ur temtir ḥed, lakin ur yeẓri bnadem amek tekkat s ta trennu s ta, alamma lxersun d cwiṭ n imensi dayem tessewjad-it-id. Ladɣa netta, akken i ɣezzif i itečč ; ɣef leḥsab n wakken meqqrit uqemmuc-is d iɣenfaren-is, i yesseblaɛ. Sakin nettat mi testaâmel teffeẓ cwiṭ s tqemmuct-nni ines ur tetelli yakk, ad as-teǧǧ tarbut neɣ taseksut, alamma imceḥ-itt s iḍudan.
Lamaâna akkenni mačči d liḥala ara idumen. Mačči d yiwen wass ad d-treṭṭel tikeckulin n uwren, neɣ ad t-id-tettbeddil s tqendyar-is, neɣ s imeqyasen-is. Ɣas netta ur d-iwwi yara s lexbar, yettaâic kan deg wass ar wayeḍ am uzger, nettat teẓra ; simal trennu teḍaâif deg uḥebber, amek ara uqmen aqerru i ddunit-nsen. Ɣas teṭṭef deg wawal-is ɣef akken i tḍebber i wergaz-is, tugi ad as-taâmmed ad t-sxedmen at Tgemmunt am uɣyul ; ɣas teṭṭef kan akken di nmara-s, lakin iḥeḍr-d wass ideg yas-tewweḍ tfidi s iɣes, dayen. Ass ad ččen yiwet tiremt, ass nniḍen ulac d lmaḍi. Ad yelfu ur ttilin ara aṭas n yergazen ara yesɛun sber akked taɣert n yiɣsan akken ten-seɛɛunt kra n tlawin.
Daɣ netta, ihi, ass-nni deg ussan n Rebbi, akken di mi yemceḥ tarbut-is Bu Leɣṭuṭ, tenṭeq ɣer-s Tdaddact, tenna-yas :
– Ay argaz ilaq ad teffɣeḍ.
Netta mazal-it ara imecceḥ icenfiren-is, iseffeḍ ileddayen-is s uqendur-is. Ildi-d kan fell-as arquqen-is, inna-yas :
– Ad… ad… ffɣeɣ ??
tenna-yas :
– Ih, ad teffɣeḍ, ad truḥeḍ ad tnadiḍ ɣef yiman-ik ; ad tinigeḍ.
– Ad… ad… inigeɣ ??!
Tenna-yas :
– Nniɣ-ak ih. Ruḥ ad tinigeḍ ɣef yiman-ik. Ruḥ, effeɣ si tmurt-agi, ad tnadiḍ anda ara temlileḍ akked saâd-ik, neɣ aâni s tidet d aâggun ? Niɣ teẓriḍ, dagi tura dayen, ifut ssnen-k d Bu Leɣṭuṭ, akken tebɣuḍ txedmeḍ, ad tmurt-ik ad k-ḥeqren, ad tt-rnun deg-k. Akka i yexleq Rebbi ddunit : ma teqqimeḍ-asen kan d Bu Leɣṭuṭ ad ttaḍsan deg-k ad kkaten, hatayen, d laâli, neɣ mulac… twalaḍ, yagi la s-qqaren « la yettaker, ad t-naâzel ». Ihi, tura, daɣ netta, ddwa-s d rwaḥ ad truḥeḍ syagi : mačči d tarewla ; irna nekkni, tabaɛ ur nettembiwil ara syagi, ad k-rǧuɣ alukan alamma d nnger n ddunit, lamaâna, keččini ruḥ nadi ɣef lmektub-ik.
D argaz am yergazen, ur tesaâiḍ i k-ixussen. Ma tettwaḥeqreḍ dagi, anda nniḍen tzemreḍ ad d-tessiseḍ akken d-ssasayen watmaten-ik. Irna, lḥasun, akken qqaren : beddel taswiɛt, beddel tamurt, ad trebḥeḍ. Irna, lḥasun, aql-ak la tettwaliḍ, ass-a teččiḍ imensi, azekka… ala Rebbi i yeẓran. Ɣas d timetrit, axir ad truḥeḍ ɣer lberrani, wala ad temmetreḍ dagi. Ggriɣ-d nek, mara qqimeɣ weḥd-i dagi, ur tesaâiḍ ara yi-tḥebbreḍ ; akken bɣuɣ xedmeɣ i yiman-iw, ur k-id-yecqi wara. Ruḥ kan keč ma tbeddeḍ ɣef yiman-ik.
Ɣas d Bu Leɣṭuṭ, ɣas iɛuggen akk, ɣas lḥasun, isleɣ am tkufit, win iwumi ara tehder akkenni yiwet am Tdaddact, ilaq-as bessif ad ifhem, irna ad d-yefk lḥeq. Ar akka, nenna-t-id yagi ; Bu Leɣṭuṭ mara d-teḥḍer teswiɛt n tidet, ma siwaḍ kkawen wanzaren-is akked yimi-s, ur as-ittruḥu, ur as-ittensar wacemma di laâqel d swab. Kra n wayen akken i yas-d-tenna Feṭṭuma (netta deg ul-is neɣ gar-asen, weḥd-nsen, issawal-as s yisem-is), kra n wayen i yas-tehḍer, yufa-t d tidet, d abrid, irna ikcem-as s aqerruy-is akken yelzem. Daɣ netta, akken di mi tfuk, tessusem, netta yettaɣ lḥal dayen ifra d rray-is : tenna-yas ‘’ad yinig’’, ilaq ad yinig. Iḍhu-d dayen ilhan, neɣ dayen n dir, winna d nettat i iḍebbren. Bu Leɣṭuṭ ɣer Tdaddact, am akken yuɣ llufan awal i yemma-s. Irna, tabaɛ, armi yufa nnfeɛ-is deg wakken deg wasmi yebda Rebbi, i yettanef i yiman-is ɣer-s am umcic-nni amecṭuḥ i tettawi lall-is sani yas-ihwa, netta ur iẓri, ur yugad.
Daɣ netta, icawer-itt kan ɣef yiwet :
– Ad inigeɣ… sani ara ruḥeɣ… ?
– Sani ara truḥeḍ ?… Day ẓriɣ nek sani ara truḥeḍ ? A tinnat ! Ihi dɣa ma d ara dduɣ yid-k, ulayɣer ! Aâni d nek ara k-imlen abrid ? Ruḥ s Aâraben neɣ sani k-ihwa nniḍen.
– Aâraben, anta lǧiha i ɣer llan ?…
Belaïd At Ali
09/1946
Timerna / Notes :
1. Win ikesben amalu asammer : win ikesben aṭas n tferkwin, d amerkanti, di yal tama n taddart : tamurt umalu (telha i lɣella, tazart d lfakya), akked tamurt usammer (i yigran akked uzemmur).
2. Tucerka : d ixeddim n win meẓẓiyen neɣ meqqren, ɣur win ikesben akal d iɣersiwen di taddart, neɣ di taddart nniḍen. Takessawt n uqḍar tella d tucerka n yilemẓyen.
3. Isleɣ am tkufit : ur ifehhem ara. (fr. ‘’bouché’’).

