Mačči dɣa d Bu Leɣṭuṭ i d isem-is n tidet. Netta n … At Flan, ttuɣ amek akken. Asmi d-ilul, baba-s d yemma-s gan-as Ḥmed. Lakin, ula d Ḥmed-nni yuɣal yettwakkes-as, iqqim-as-d kan yisem-nni i yas-gan warrac ass amezwaru. Niqal, ussan imezwura sawalen-as « Bu ileɣṭuṭen », di seg-s ɣer da uɣalen gezmen deg wawal, qqaren-as kan « Bu Leɣṭuṭ ».
Walakin, yuklal isem-is. Argaz, asmi akk yewweḍ, ur iẓri bnadem ma tlatin neɣ rebaâin n sna di laâmer-is, neɣ wissen akter neɣ aqel ; argaz iwweḍ anect n ujgu di leqdd, armi ad as-tiniḍ suzrent-t tuyat-is, iberru-yasent kan ɣer lqaâ, mazal-it kan iberru i yileɣṭuṭen-is, izzuɣur icuḍaḍ-is di lqaâ, am asmi yella d aqcic amecṭuḥ ; mazal-it kan d lebda yessurug ileddayen d uxlul, alamma yedhec bnadem ansi yas-d-itekk wanect-nni n imetman. Sakin, anect-nni yak yettuɣal d abruɛ n uqendur-is, isi iseffeḍ imi-s d wanzaren-is. Daɣ netta aqendur-nni ines, ad taâqleḍ acḥal ideg t-ilsa, ma temneyyam, neɣ d xemseṭṭac, neɣ d aggur, ala s leḥsab n wakken iɣurres. Ma yella win i yas-innan :
– A Bu Leɣṭuṭ, aqendur-ik yumes !
Netta ad as-yini :
– Ih, ih, d tidet waqila. Ayḥem wald-ik a dda flan ! Iḥem wald-ik ! Tameddit-agi ad t-sirdeɣ. Iḥem wald-ik !…
Medden akk iqqar-asen « Dda », ama d win t-iɣelben, ama d win iɣleb netta, a lukan d tizya n mmi-s. Ayen ixuss di tiḥḥerci, neɣ d takayin ɣef yiman-is, ittarra-t di leḥdaqa d yiles aẓidan. « sbaḥ lxir a Dadda flan !… », « Mselxir a Dda flan !… », « Laâslama a Dda flan !… ». Ma yufa ula d aqcic iqqim, yaâddi fell-as meyya iberdan, i meyya iberdan ad as-yini : « Amwaâlikum !… ». Imi-s mačči ad yaâyu. Lakin, ahat, dɣa imi kan tameslayt it-id-ittaḥayen gar yemdanen ass kamel. Mačči d tamussni ara d-ilfu ur issin ara akken ara yehder am netta am medden, walakin ur iǧaâl ara bnadem yiwen am netta ad yissin i tmeẓyant i tmeqqrant, neɣ ad yenteq s laâqel d lmaâqul, la di ddra n ssifa-s d lqedd-nni n ‘’umeɣlal’’, akken i yas-qqaren, d ildayen, d ileɣṭuṭen-nni yakk ur ẓriɣ amek akken, isi lḥasun, mara t-twaliḍ, ad as-tiniḍ : « wagi ur ttkal ara fell-as ula d tayaziṭ ad ak-tt-yeks ». Di dra n ssifa-s kan. Netta, ladɣa, ɣer teɣzi-nni ines, isi kra n wayen ara yels ittiwzil fell-as. Irna-yas sidi Rebbi aqemmuc anect n tjemmaât. Segmi wezzil ucenfir-is ufella, neɣ d uglan-is i meqqren bezzaf, refden-d, ṭṭaharen-d iɣenfaren-is d lebda, am wid n waâudiw mara yeldi imi-s, d lebda ad as-tiniḍ yettaḍsa. Irna, tabaɛ dɣa ula d netta ulac taswiɛt ideg ur ittaḍsa ara. Ama d iṭij ama d ageffur, ama d azal, ama d asemmiḍ, Bu Leɣṭuṭ dima yefreḥ, baqi yettaḍsa…
Ad ternuḍ, d laâǧayeb a lexliqa n sidi Rebbi : win ara yilin ur issin ara, iwali-t akken anect ilat, s uqemmuc anect n win n ulɣem, ad iǧaâl lemmer ad d-inṭeq ad rgagin leḥyuḍ di taɣect-is, a netta, yuɣ lḥal lxelq-is, d arqeq, d uzaâiq am win n teqcict-nni tamectuḥt. Mara izad, mara yeḥres iman-is, ittaâggiḍ, a Rebbi ma yecba tiwuɣa-nni n uyaziḍ ara yeṭṭef bnadem i tmezla. Daɣ netta, ma yettuɣu di lqern n taddart, keč a bnadem di lqern nniḍen, ad taâqleḍ Bu Leɣṭuṭ ayen yuɣ kra.
Netta ladɣa, izga ittaɣ-it kra. Ɣas ur itebbi ur iɣeẓ, ɣas lemmer d lebɣi-s netta tamurt akk ur tḥebbes ara si teḍsa. Walakin dɣa, seg akken, kra n wanda yella lhem, kra n wanda yella wemcum, ad t-id-issegri deg uqerruy-is. Winna d ayen iḍehren, d netta i meshulen. Ittwaḥqar, ittwargam, ittwet, ɣer win akken yeẓran iman-is ala win iwumi yezmer. Taddart n Tgemmunt s lekmal, di lqern armi d lqern, s urgaz, s tmeṭṭut, s uqcic s teqcict, akken llan ssnen-t, ẓran-t akken anect ujebbad, ula d tayaziṭ ur as-izmir ara, neɣ lḥasun, ur yesaâ ara n wul swayes ara yexdem kra. Daɣ netta, armi ula d arrac, win ikkren deg-sen, yini-yas : « susem, neɣ ad k-wteɣ ! ». Netta sakin ad isneḥniḥ, ad ittḥellil : « Ala a Dda flan ! Ala txil-k ! neɣ mulac ad as-cetkiɣ i baba-k ». Tameddit, mi yemlal d baba-s n uqcic, ad as-yini : « Ahya a Dda flan ! Di laânaya-k ḥkem mm-ik, ibɣa ad iyi-iwwet. Iḥem wald-ik a Dda flan !… ».
D tiḥḥerci ideg ixuss ? Wissen dacu i d tiḥḥerci ? Ma d win ikkaten, icebbib i medden, ittaweḍ , neɣ d win ittakren, iskiddib, ixeddaâ. Bu Leɣṭuṭ ur iḥric ara d lmaḍi. Neɣ ma ulac d win kan itebɛen aɣrum-is, ixeddem, iɛac am netta am medden, ma d akka kan, ihi, Bu Leɣṭut ur illi wayen t-ixussen. Ur islib, ur iɛuggen, ur tesɛiḍ i ixesren ama di laâqel-is, ama di lefhama-s. Ayen ssnen, ayen ttwalin laâibad issen-it., ittwali-t. Iggra-d di lecɣal, di snayeɛ, d temsalt-nni yakk d-ittnulfuyen di laâwam ineggura, iwumi d-wwin lexbar imeẓyanen ittinigen ɣer mkul tamurt, netta ur ten-issin ara, ur asen-ifehhem ara, mi kan laâmer iffiɣ di taddart-nsen, kan ula ɣer berra. Seg wasmi d-ikker armi d asmi yewweḍ d argaz d ameqqran, ma tenniḍ-as : « anwa i d lqern n ddunit, », ad ak-yini d adrar-nni ideg d-icerreq yiṭij akked win iɣer iɣelli. Dayen isi, daɣ netta, mara heddren yemdanen ɣef lecɣal n ddunit, netta tettaḥ-it-id kan tsusmi. Wamma lukan d tid akk ixulleḍ netta di ddunit-is, lukan d lemtel d uccen amek ittaker lmal, neɣ d amaâiz amek t-ikkat buferda, neɣ lḥasun anwa asigna isi ara d-iɣli ugeffur, lukan d tigi yakk, i d wi iɛucer si temẓi-s, tili ur illi win ara yaggad, ama di tmussni, ama di lhedra. Walakin segmi timeqlellac-agi yakk ur saâint ara lmaâna, ijemmeɛ-itent kan i yiman-is. Sakin, itelli kan arquqen-is, ismeḥsis, neɣ yettneḥniḥ mara isel i walbaâḍ imeslayen iwumi ur ifhim ara ma d laâǧeb neɣ dacu. Neɣ ma yella win i yas-d-islan yettaḍsa, yaâgged-d fell-as, ad izemmeḍ icenfiren-nni ines s bessif, ad iteffer uglan-is s ufus-is, ad ittqerriɛ kan i yileddayen, ad d-isseɣli ayen iwumi yezmer n leḥzen ɣef yiman-is, am win ara s-yinin : « Atan a sidi ula d udem-iw, ula d allen-iw ad asen-kkseɣ taḍsa ». Irna s tidet, lmeǧhudd-is ixeddem-it akken ara yettban uqadum-is n bnadem itaâqlen. Ladɣa netta deg ul-is, lemmer ittaf d akken kan, d ’’laâqel’’, d argaz am yergazen ara t-ttwalin dayem medden. Walakin, akken ibɣu yexdem, akken ibɣu yestaâqel aqemmuc-nni ines n waâudiw, Bu Leɣṭuṭ d Bu Leɣṭuṭ, alamma d asmi ara yemmet.
Yiwen wass kan i yaâreḍ akken ara d-inṭeq ula d netta s lmaâqul, akken qqaren, walakin seg wass-nni yecaâf. Ass-nni qqimen diɣen, akka, di tejmaât deg waṭas yid-sen di tekwant-is. Taswiɛt isla-yasen jebden-d awal ɣef kra n temsalt akken n tfellaḥt ideg iẓra netta iman-is iɛubbej, irna yessen. Isla-yasen la ttemjaddalen, ttemnamaren, netta ittaɣ-it lḥal, s yiwen umeslay kan ara sen-d-yini, ad ten-ifru akken ilaq. Di syin akkin, ittaɣ lḥal iwwi-d s lexbar, kra n win ara yebɣun ad d-ihḍer, ilaq alamma yezwar-d di : « llah mselli aâlik a Rasul Lleh », sakin, widak la heddren, ttemɣalaben, ttemxaṭaren, netta ul-is ičča-t, imi-s iɣeẓẓa-t, dayen mačči dayen iwumi ara yesber. Daɣ netta, s urgigi, udem-is d awraɣ am lmegget, ildi-d imi-s s bessif, ur bnin ɣef yiman-nsen, armi d-inṭeq :
– Lasel-ik a Rasul Lleh.
Sakin… sakin, lemmer d igenni i d-iɣlin ɣef lqaâ, tili wissen ma d-celɛen wid-nni yellan akk din. Niqal dehcen kan, la skaden deg-s, taggara iṭṭerḍeq yiwen s taḍsa, wiyaḍ ɛunden ɣer-s, akken llan la ttaḍsan, ttaḍsan ; tajmaât akk tettaḍsa, armi, lḥasun, bɣan ad fellqen. Yuɣal yiwen akken yettaḍsa, yekker, irjem-it s tbeɛɛayt, bdun wiyiḍ ad d-jemɛen tibeɛɛayin ula d nutni. Bu Leɣṭuṭ, iwala akken, iẓra alamma menɛen-t iḍarren-is, irfed ajerbub-nni yettuqam ɣef tuyat-is am ubernus, iṭṭef-itt d tazzla, la sen d-iqqar kan : « Ala ! Ala ! A Dda flan !… ala di laânaya-nwen !…Iḥem wald-ik !… ».
lḥasun, ulli yexdem bnadem, ɣas d laâbd am laâibad, ɣas isɛa ul am netta am medden, ittaɣ lḥal ifut wayen ifuten, Bu leɣṭuṭ isem-is Bu Leɣṭuṭ, alamma d asmi ara yemmet.
Belaïd At Ali
09/1946
Timerna / Notes :
1. iɣurres : yumes aṭas, irka (armi yeqqel zun d aɣerrus/dépouille puante)
2. Icebbib i medden : ittaweḍ, ittnaɣ akked medden i t-yugaren.
3. Buferda : aṭan ikkaten aɣelmi, amaâiz deg iḍarren, di tfenza (= fedra)
4. Iɛubbej (iɛuppej) : issen nnig wiyaḍ (fr. adroit, manuel)
5. Amjaddel : amxasem s wawal, s yal afakul/argument, « asqerdec » (fr. débat contradictoire)
6. Ulli = ur illi (illa wawal n zik : « ulli nini, ulli nehḍer »)

